॥ શ્રી સ્વામિનારાયણો વિજયતે ॥

ભગવાન સ્વામિનારાયણનાં

॥ વચનામૃત ॥

ગઢડા મધ્ય-૫૩: પોતાનો અવગુણ ન સૂઝે એ જ મોહ, તેનું

ઇતિહાસ

આ વચનામૃતમાં ઉપદેશ વહાવતાં ભગવાન સ્વામિનારાયણે કહ્યું છે, “જ્યારે હૃદયને વિષે મોહ વ્યાપે ત્યારે એ જીવને પોતાનો અવગુણ તો સૂઝે જ નહીં... અને એમ સમજે જે, આ મોટા પુરુષ છે અથવા ભગવાન છે પણ આટલું ઠીક કરતા નથી. માટે એવાં જે પરમેશ્વર તેનાં ચરિત્રને વિષે ને તે ભગવાનની જે સમજણ તેને વિષે જે દોષ દેખે છે તેને વિમુખ ને અધર્મી જાણવો અને સર્વે મૂર્ખનો રાજા જાણવો.”

ભગવાન સ્વામિનારાયણ આ વચનામૃતમાં ભગવાનને વિષે દોષ પરઠનારાની રીતસર ઝાટકણી કાઢતાં દેખાય છે. ભગવાનનાં ચરિત્રોમાં કુતર્ક કરનારાની હજી હાંસી ઉડાવતા હોય તેમ તેઓ આ વચનામૃતમાં કહે છે, “... જીવમાત્રને પોતાના ડહાપણનું અતિશય માન હોય પણ એમ વિચારે નહીં જે, મને મારા જીવની ખબર નથી, જે આ શરીરમાં જીવ રહ્યો છે તે કાળો છે કે ગોરો છે? કે લાંબો છે કે ટૂંકો છે? એની કાંઈ ખબર નથી તોપણ મોટા પુરુષ હોય અથવા ભગવાન હોય તેને વિષે પણ ખોટ્ય કાઢે... પણ એ મૂર્ખો એમ નથી જાણતો જે, એ ભગવાન તો અનંતકોટિ બ્રહ્માંડને વિષે રહ્યાં એવા જે જીવ ને ઈશ્વર તેને જેમ હથેળીમાં જળનું ટીપું હોય ને તેને દેખે તેમ દેખે છે.”

હળવા આક્રોશ સાથે અહીં શ્રીજીમહારાજ આવા જીવની પામરતા પર વેધક કટાક્ષ કરી રહ્યા છે, પરંતુ આ સઘળા ઉપદેશનો ઉપક્રમ જો તપાસીએ તો ખ્યાલ આવે તેમ છે કે ઉપરોક્ત વચનોમાં ડોકાતી તેઓની કડક અભિવ્યક્તિ યોગ્ય છે.

વચનામૃત ગઢડા મધ્ય ૫૩મું સં. ૧૮૮૦ની વૈશાખ સુદ પંચમીનું છે. આ અરસામાં જે પ્રસંગ ગઢડામાં બન્યો હતો તે આ. મુજબ છે:

કારિયાણીના દરબાર વસ્તા ખાચર શ્રીજીમહારાજનો સમાગમ કરવા ગઢડા આવેલા. અહીં એક વાર જીવાખાચરે વસ્તાને કહ્યું, “હાલો અમારી ડેલીએ. ત્યાં ઉતારો કરજો.” ત્યારે મહારાજે કહ્યું, “અહીં આવ્યા છે તે અમારી ભેગા જ ભલે રહ્યા.” પણ જીવાબાપુના અતિ આગ્રહથી વસ્તા ખાચર મહોબત મૂકી શક્યા નહીં. તેઓએ મહારાજને કહ્યું, “મહારાજ! બાપુનો આગ્રહ છે એટલે મોટી ડેલીએ ઉતારો કરવા જાઉં છું. પછી પાછો આવી જઈશ.” એમ કહી વસ્તા ખાચર નીકળી ગયા. મહારાજ બોલ્યા, “હવે વસ્તા ખાચર નહીં આવે.”

“એમ કેમ કહો છો?” મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું.

મહારાજે કહ્યું, “જીવા ખાચર અને બુઢા ધાધલના શબ્દોથી તે પાછા પડી જશે. અમારા સ્વરૂપની દૃઢતા તૂટશે. અમારો અભાવ આવશે...”

અને બન્યું પણ એમ જ. જીવા ખાચર અને બુઢા ધાધલે પછી તો શ્રીજીમહારાજ વિરુદ્ધના જે ઝેરના શબ્દો વસ્તાની મનોભૂમિમાં વાવ્યાં કે વસ્તા ખાચર બીજે દિવસે શ્રીજીમહારાજને મળ્યા સિવાય જ કારિયાણી ભેગા થઈ ગયા, પરંતુ તેઓની રહી-સહી મુમુક્ષુતા જોઈ શ્રીજીમહારાજ તેઓને સત્ય સમજાવવા સામે ચાલી કારિયાણી ગયા. વસ્તાને પોતાની ભૂલ સમજાઈ. તેઓ કરગર્યા, “મહારાજ! મારો અપરાધ માફ કરો. મને આશીર્વાદ આપો કે આપના સ્વરૂપમાં ક્યારેય મનુષ્યભાવ ન આવે.” દાદા ખાચરે પણ કહ્યું, “વસ્તા! બુઢા જેવા એક નમાલા માણસના શબ્દો ઉપર તને મહારાજમાં મનુષ્યભાવ આવ્યો.” આમ, વસ્તાને સાચી વાત સમજાવી શ્રીજીમહારાજ પુનઃ ગઢડા આવી ગયા.

[ભગવાન સ્વામિનારાયણ – ભાગ ૪/૪૫૬-૪૬૨]

ઉપરોક્ત પ્રસંગનો બનવાકાળ ગઢડા મધ્ય ૫૩ના અરસાનો જ છે તેનો સબળ પુરાવો એ છે કે સં. ૧૮૮૦ના ચૈત્ર સુદ નવમીનો સમૈયો શ્રીજીમહારાજે વરતાલમાં કર્યો હતો તેવો ઉલ્લેખ આ પ્રમાણે મળે છે:

હરિનવમીનો સમૈયો ધામધૂમથી થયો. પછી મહારાજે વરતાલ મંદિરના કામ માટે બ્રહ્માનંદ સ્વામીને તથા શિલ્પીને બોલાવ્યા... તેઓને બધી ભલામણ કરી વરતાલથી નીકળતાં શ્રીજીમહારાજે કહ્યું, “પ્રતિષ્ઠા કરવા જેટલું કામ થઈ જાય એટલે અમને ખબર આપજો.” એ પ્રમાણે કહી મહારાજ વરતાલથી નીકળ્યા અને માર્ગમાં અનેક સ્થળે રોકાતાં-રોકાતાં ગઢપુર પહોંચ્યા...

[ભગવાન સ્વામિનારાયણ – ભાગ ૪/૪૫૧]

અહીં ચૈત્ર સુદ નવમી બાદ વરતાલથી નીકળી વચ્ચે રોકાતાં-રોકાતાં ગઢપુર જતાં શ્રીજીમહારાજને દસ-પંદર દિવસ તો લાગ્યાં હોય તે સમજી શકાય તેમ છે. એટલે કે ચૈત્રના વદ પક્ષના પણ ઉત્તરાર્ધમાં તે ગઢડા પહોંચ્યા હશે. મહારાજના ગઢડા પહોંચ્યાના થોડા દિવસોમાં જ વસ્તા ખાચર ગઢપુર આવે છે તેવું વર્ણન સંપ્રદાયના ગ્રંથોમાં છે. એટલે કે વસ્તા ખાચર ચૈત્ર ઊતરતાં કે ચડતા વૈશાખે ગઢડા ગયા હશે અને તેઓ જીવાખાચરના કુસંગનો ભોગ બન્યા હશે. માટે વચનામૃત ગઢડા મધ્ય ૫૩ની ઉદ્‌બોધન તિથિ વૈશાખ સુદિ પંચમીના અરસામાં જ આ પ્રસંગ બનેલો તે પાક્કે થાય છે. તેથી તેના આધારે આ વચનામૃતમાં શ્રીજીમહારાજ ભગવાનના સ્વરૂપમાં આવતા મનુષ્યભાવ, આવા કુસંગની વાતો કરનારાની પામરતા વગેરેને વખોડી રહ્યા છે કે જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ આવી જાળમાં ફસાય નહીં.

આમ, વચનામૃત ગઢડા મધ્ય ૫૩ ઉપસંહાર છે, જેનો ઉપક્રમ ઉપરોક્ત પ્રસંગથી શરૂ થયો છે.

In this Vachanāmrut, Shriji Mahārāj says: “When delusion pervades one’s heart, one simply cannot perceive one’s own flaws. Thus, not being able to perceive one’s own flaws is, in fact, the very definition of delusion… They feel, ‘Although He is a great Purush or God, this much He is not doing properly.’ Therefore, a person who perceives faults either in God’s divine incidents or in His understanding should be known to be a non-believer and a sinner.”

Shriji Mahārāj seems to poignantly criticize those who perceive faults in God. He does not spare any words and continues to deride those who doubt the divine actions of God: “Moreover, everyone has extreme vanity of the wisdom that they possess, but they do not think, ‘I do not even know anything about my own jiva’ - that is, is the jiva within this body black, or is it white? Is it long, or is it short…? Yet they find faults in the great Purush or in God. They feel, ‘Although He is a great Purush or God, this much He is not doing properly.’ Though they find faults in this way, little do the fools realise that God sees all of the jivas and ishwars who dwell in the countless millions of brahmānds as clearly as He sees a drop of water in His palm. He is also the supporter of countless millions of brahmānds…”

It is as if Shriji Mahārāj is harshly ridiculing these types of jivas with sarcasm; but the whole updesh in this Vachanāmrut seems to be a distinct incident that occurred during this time.

Vachanāmrut Gadhadā II-53 was spoken on Vaishākh sud 5 of Samvat 1880. The incident that occurred surrounding this time frame is as follows:

Vastā Khāchar, the darbār of Kāriyāni arrived in Gadhadā for Shriji Mahārāj’s samāgam. Jivā Khāchar entreated Vastā Khāchar, “Come to my darbār for the night.” Mahārāj intervened, “Since he has come here, let Vastā Khāchar stay with us.” But due to Jivā Khāchar’s insistence, Vastā Khāchar felt he was undermining Jivā Khāchar’s friendship and told Mahārāj, “Bāpu (Jivā Khāchar) insists so I will stay there and return the next day.” After Vastā Khāchar departed, Mahārāj said, “Vastā Khāchar will not return.”

“Why do you say that?” Muktānand Swāmi asked inquisitively.

Mahārāj foreshadowed, “He will fall back hearing Jivā Khāchar’s and Budhā Dhādhal’s negative words. His conviction in My swarup will break and perceive flaws in Me…”

What followed is exactly as Mahārāj described. Jivā Khāchar and Budhā Dhādhal injected poisonous words in Vastā Khāchar’s mind such that he left for Kāriyāni without seeing Shriji Mahārāj. Nevertheless, Vastā Khāchar had a positive balance of mumukshutā; so Shriji Mahārāj went to Kāriyāni to explain the truth. Vastā Khāchar understood his mistake and asked for forgiveness. Dādā Khāchar, who had also accompanied Mahārāj, added, “Vastā! On hearing a despicable person like Budhā’s words you perceived human-like traits in Mahārāj?” Having reversed the poison, Mahārāj returned to Gadhadā.

[Bhagwān Swāminārāyan – Part 4/456-462]

A substantial proof that the above incident occurred around the preaching of Gadhadā II-53 is that on Chaitra sud 9 of Samvat 1880, Shriji Mahārāj celebrated the samaiyo in Vartāl as described below:

The Hari-Navami samaiyo was celebrated with great fanfare. Thereafter, Mahārāj called Brahmānand Swāmi and the sculptors for some work related to Vartāl mandir. After briefing Brahmānand Swāmi, He said, “When enough work is completed such that pratishthā can be done, send Me word.” Mahārāj returned to Gadhadā via staying at several villages on the way back.

[Bhagwān Swāminārāyan – Part 4/451]

Based on the above narrative, it must have taken Mahārāj 10 to 15 days to reach Gadhadā from Vartāl, having stayed in several villages on the way. He must have reached Gadhadā at the tail end of the first half of Chaitra month. Vastā Khāchar arrives in Gadhadā within a few days of Mahārāj arriving in Gadhadā, as according to sampradāy scriptures. This means Vastā Khāchar arrived in Gadhadā at the end of Chaitra or beginning of Vaishākh. This is when he fell prey to Jivā Khāchar’s kusang. The date of Gadhadā II-53 is Vaishakh sud 15, which follows the above incidents. Having just witnessed the incident, Mahārāj, no doubt, delivers the powerful message in this Vachanāmrut so that no one will become ensnared in such talks by kusangis in the future.

SELECTION 
TYPE * ઇતિહાસ * મહિમા * નિરૂપણ * પ્રસંગ * સાર * આખ્યાન VAKTA * અક્ષરબ્રહ્મ શ્રી ગુણાતીતાનંદ સ્વામી * બ્રહ્મસ્વરૂપ પ્રમુખસ્વામી મહારાજ * બ્રહ્મસ્વરૂપ પ્રાગજી ભક્ત * બ્રહ્મસ્વરૂપ મહંત સ્વામી મહારાજ * બ્રહ્મસ્વરૂપ યોગીજી મહારાજ * બ્રહ્મસ્વરૂપ શાસ્ત્રીજી મહારાજ REFERENCE * અક્ષરબ્રહ્મ શ્રી ગુણાતીતાનંદ સ્વામી: ભાગ ૧ * અક્ષરબ્રહ્મ શ્રી ગુણાતીતાનંદ સ્વામી: ભાગ ૨ * અક્ષરામૃતમ્ * ચલો ચલેં હમ અક્ષરધામ * જેવા મેં નિરખ્યા રે - ભાગ ૧ * જેવા મેં નિરખ્યા રે - ભાગ ૨ * પરાભક્તિ * બ્રહ્મસ્વરૂપ પ્રમુખસ્વામી મહારાજ: ભાગ ૨ * બ્રહ્મસ્વરૂપ યોગીજી મહારાજ: ભાગ ૧ * બ્રહ્મસ્વરૂપ યોગીજી મહારાજ: ભાગ ૨ * બ્રહ્મસ્વરૂપ યોગીજી મહારાજ: ભાગ ૩ * બ્રહ્મસ્વરૂપ યોગીજી મહારાજ: ભાગ ૪ * બ્રહ્મસ્વરૂપ યોગીજી મહારાજ: ભાગ ૫ * બ્રહ્મસ્વરૂપ યોગીજી મહારાજ: ભાગ ૬ * બ્રહ્મસ્વરૂપ શાસ્ત્રીજી મહારાજ: ભાગ ૧ * બ્રહ્મસ્વરૂપ શાસ્ત્રીજી મહારાજ: ભાગ ૨ * બ્રહ્મસ્વરૂપ શ્રી પ્રાગજી ભક્ત * ભગવાન સ્વામિનારાયણ: ભાગ ૪ * ભગવાન સ્વામિનારાયણ: ભાગ ૫ * યોગીગીતા મર્મ * યોગીજી મહારાજની બોધ કથાઓ * યોગીવાણી * સંજીવની * સત્સંગ સૌરભ: ભાગ ૧ * સ્વભાવવશ સંસાર * સ્વામીની વાતો PLACE YEAR

Type: Keywords Exact phrase